1. Nhà khoa học Nhà sinh vật học phân tử James Watson (Mỹ) sinh năm 1928. Năm 1950, ông nhận bằng tiến sĩ chuyên ngành động vật học. Năm 1953, ông cùng Francis Crick phát hiện ra cấu trúc xoắn kép của phân tử DNA (ADN). Năm 1962, Francis Crick, James Watson và lãnh đạo phòng thí nghiệm của họ - Maurice Wilkins, được trao giải Nobel sinh lý và y học nhờ công trình này.

James Watson bên cạnh mô hình DNA gắn liền với tên tuổi của ông (Ảnh: genciencia.com).

Từ năm 1956 đến năm 1976, Watson giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Harvard.

Bệnh ung thư là một trong những đề tài ông rất hứng thú và để tâm nghiên cứu.

James Watson (trái (?)) và Francis Crick sau khi khám phá ra cấu trúc xoắn kép của phân tử DNA năm 1953 (Ảnh: A. Barrington Brown) (Xem thêm...)

2. Nhà quản lý

James Watson còn là một nhà quản lý tài ba. Trong gần 36 năm (1968 - 2003) lãnh đạo phòng thí nghiệm Cold Spring Harbor - một trong những trung tâm nghiên cứu khoa học hàng đầu của Mỹ ở Long Island (New York), ông đã chiêu mộ được một tập thể các nhà khoa học làm việc hiệu quả, đồng thời đảm bảo được nguồn tài trợ dồi dào cho trung tâm. Nhiều người ngạc nhiên khi James Watson cho biết ông không nghiên cứu khoa học trong những năm lãnh đạo phòng thí nghiệm, bởi công việc chính của ông trong thời gian đó là tìm kiếm nhân tài.

Ông thú nhận đã tìm mọi cách để không thu nhận những khoa học gia danh tiếng. Thay vào đó, ông quan tâm tới những tài năng trẻ. Ông không trực tiếp cầm tay chỉ việc những người mình thu nhận mà thực hiện thật tốt nguyên tắc phân quyền, sao cho "nếu tôi có đi khỏi đó một năm, mọi việc vẫn đâu vào đấy". Watson kể lại là đã cố làm cho mình trở nên "vô dụng một cách tối đa".

Một nguyên tắc nữa của Watson trong lãnh đạo phòng thí nghiệm là ủng hộ việc thay đổi nhân sự. Ông không để các nhà khoa học làm việc tại Cold Spring Harbor quá lâu. Vì thế tuổi trung bình của nhân viên ở đó chỉ khoảng 40.

Ngoài chính sách nhân sự, Watson còn nỗ lực "không làm bực mình các nhà tài trợ". Ông khẳng định nhờ đó mà Cold Spring Harbor không bao giờ thiếu tiền. Để lôi cuốn các nhà đầu tư cho phòng thí nghiệm, Watson ra sức chăm sóc khuôn viên tòa nhà như xây mới, trồng cây..., tạo sức thu hút cho trung tâm.

Trong một bài phát biểu, Watson nhiều lần nhắc tới tốc độ - tốc độ của các nghiên cứu, khám phá và tiến trình ra quyết định, "Đừng bao giờ nhận những công việc nếu bạn không tin mình sẽ không thể nào (làm) tốt hơn người khác". Theo Watson, một trong những yếu tố làm trì trệ các công trình khoa học là thành lập các ban bệ khác nhau. Dưới thời lãnh đạo phòng thí nghiệm, ông tuyệt đối không để những cơ cấu quan liêu như thế xuất hiện. 

Francis Crick, James Watson năm 1953 khi vừa tìm ra cấu trúc xoắn kép DNA và James Watson năm 2006 (Nguồn: achievement.org và uchicago.edu)

3. Những scandal và những phát biểu gây tranh cãi

Trên tạp chí Sunday Times (London) ngày 14/10/2007, Watson (lúc này 79 tuổi) bình luận rằng năng lực tri thức của người da đen châu Phi và da trắng châu Âu khác nhau, mà cụ thể là người đa đen kém thông minh hơn người da trắng, dù bằng chứng về di truyền của kết luận này chỉ có thể xuất hiện sau vài năm nữa (nghĩa là chưa hay không có bằng chứng). Tuyên bố (hay quan điểm) của Watson bị chỉ trích dữ dội là phân biệt chủng tộc, dẫn tới việc ông buộc phải xin về hưu và rời khỏi Cold Spring Harbor.

Watson đã từng có nhiều phát ngôn gây tranh cãi. Vào năm 2000, ông đã từng nói rằng ham muốn tình dục có liên quan đến việc phơi nắng.

Cũng vậy, tháng 07/2008, tại Matxcơva, Watson tuyên bố: những phụ nữ nào không quan tâm đến trẻ em thường có khiếm khuyết gen liên quan tới tự kỷ. Tình yêu trẻ em và sự quan tâm tới chúng là những tính cách tự nhiên của phụ nữ. Một khi không có mong muốn này, có thể những phụ nữ này có những nhiễm sắc thể bị khiếm khuyết nhưng bệnh tật không bộc lộ trọn vẹn.

4. Cuốn sách “Avoid Boring People: Lessons from a Life in Science”

Tạm dịch: Tránh gặp những kẻ nhàm chán: Bài học rút ra từ một cuộc đời nghiên cứu khoa học.

Scandal phân biệt chủng tộc xảy ra khi Watson đến thăm Anh quốc và để nói chuyện về quyển sách mới này của ông. Trong đó có viết: "Đừng bao giờ nói những điều tẻ nhạt mà ai đó từng nói... Để không làm người khác chán, cần nỗ lực để chính mình không ngán bản thân mình... Thành công thường đến với những ai kịp làm gì đó sớm hơn những người còn lại, chứ không phải với những người thông minh hơn đối thủ của họ”.

(Ngọc Linh Sơn tổng hợp nhiều nguồn từ Internet, 27/10/2009)